ದೇವರ ಹಿಪ್ಪರಗಿ: ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಳೆ, ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಅನೇಕ ಜನಪದ ಆಚರಣೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಕುಮಾರನ ಆಚರಣೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದೇವರ ಹಿಪ್ಪರಗಿ ತಾಲೂಕು ಇ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ನಾಲತವಾಡ,ತಾಂಬಾ ಭಾಗದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜೋಕುಮಾರನ ಆಚರಣೆ ಜನಪದ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಭಾಗವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.
ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯ ನಂತರ ಜೋಕುಮಾರನ ಆಗಮನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಪದ ನಂಬಿಕೆ. ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ರೂಪಿಸಿದ ಜೋಕುಮಾರನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬಿದಿರಿನ ಬುಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಬೇವಿನ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ ತಳವಾರ ಸಮಾಜದ ಮಹಿಳೆಯರು ಮನೆ-ಮನೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. ಮಳೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸುರಿಯಲಿ, ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆ ಸಮೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಬರಲಿ, ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಸಮೃದ್ಧಿ ನೆಲೆಸಲಿ ಎಂಬ ಹಾರೈಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಆಚರಣೆ
ಜೋಕುಮಾರನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಕುಂಬಾರರು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ. ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಬಿದಿರಿನ ಬುಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಬೇವಿನ ತಪ್ಪಲಿನಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಬುಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತ ಮಹಿಳೆಯರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಮನೆ ಮನೆಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಜೋಕುಮಾರ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಮನೆಯ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಕರೆದು ಬಾಗೀನ ಅಥವಾ ದವಸ ಧಾನ್ಯ ಅರ್ಪಿಸುವಂತೆ ಮನವಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಜೋಳ, ಅಕ್ಕಿ, ಸಜ್ಜೆ, ಉಪ್ಪು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ದವಸ-ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿಯಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ನಮ್ಮ ಮನೆತನ ಉನ್ನತಿಯಾಗಲಿ, ಭೂತಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಬೆಳೆ ಬರಲಿ’ ಎಂಬ ಹಾರೈಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ತಳವಾರ ಸಮಾಜದ ಮಹಿಳೆಯರೇ ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಂಡಿ
ಜೋಕುಮಾರ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತಳವಾರ ಸಮಾಜದ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾತ್ರ ಗಮನಾರ್ಹ. ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅವರು ಹಾಡು, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.
ಬುಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಕುಮಾರನನ್ನು ಹೊತ್ತು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವುದು, ಮನೆ-ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ ಜನಪದ ಪದಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಜನರಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಬಾಗೀನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ತಳವಾರ ಸಮಾಜದ ಮಹಿಳೆಯರು ಜೋಕುಮಾರ ಆಚರಣೆಯ ಕೇವಲ ಭಾಗಿಗಳಲ್ಲ; ಜನಪದ ಪರಂಪರೆಯ ಜೀವಂತ ವಾಹಕರು ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಮನೆ-ಮನೆಗೆ ಮೊಳಗುವ ಜಾನಪದ ಪದ*ಜೋಕುಮಾರನ ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳ ಸದ್ದು ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.
“ಜೋಕುಮಾರ ಬಂದಾನ ಜೋಕುಮಾರ,
ಏಳು ದಿನಕ ಆವನ ಮರಣ;
ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಳೆ ತಂದು
ರೈತರನ್ನು ಖುಷಿಗೊಳಿಸಿದ ಜೋಕುಮಾರ…”
ಎಂಬಂತಹ ಪದಗಳನ್ನು ಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಡುತ್ತಾ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ ಈ ಹಾಡುಗಳ ಮೂಲ ಆಶಯ ಮಳೆ ಮತ್ತು ಬೆಳೆ. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೃಷಿ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಳೆಯ ಮಹತ್ವ ಎಷ್ಟಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಜಾನಪದ ಪದಗಳು ಸಾರುತ್ತವೆ.
ಗಣೇಶನ ಮುಖಕ್ಕೆ ಬಟ್ಟೆ ಹಾಕುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ನಂಬಿಕೆ
ಈ ಆಚರಣೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಜೋಕುಮಾರನ ಮುಖವನ್ನು ಗಣೇಶನು ನೋಡಬಾರದು ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆ.
ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಕುಮಾರನ ಸಂಚಾರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನ ಮೂರ್ತಿಯ ಮುಖಕ್ಕೆ ಬಟ್ಟೆ ಮುಚ್ಚುವ ಪದ್ಧತಿಯಿದೆ ಎಂದು ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಪದ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗದು.
ಏಳು ದಿನಗಳ ಜೋಕುಮಾರ
ಜನಪದ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಜೋಕುಮಾರನ ಭೂಲೋಕದ ಸಂಚಾರವು ಏಳು ದಿನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮನೆ-ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ ಮಳೆ-ಬೆಳೆಗಾಗಿ ಹಾರೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಜೋಕುಮಾರನ ಕಥನಗಳೂ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಅವನ ಜನನ, ಜೀವನ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದ ಕುರಿತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಜನಪದ ಕಥೆಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಿಗಿಂತ ಮೌಖಿಕ ಜನಪದ ಪರಂಪರೆಯ ಕಥನಗಳು ಎಂದು ನೋಡುವುದು ಸೂಕ್ತ.
ತಲೆ ಒಡೆಯುವ ಅಂತಿಮ ವಿಧಿ
ಜೋಕುಮಾರ ಆಚರಣೆಯ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಭಾಗವೆಂದರೆ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಏಳು ದಿನಗಳ ನಂತರ ನಡೆಯುವ ಮಣ್ಣಿನ ಜೋಕುಮಾರನ ತಲೆ ಒಡೆಯುವ ವಿಧಿ.
ಇಲ್ಲಿ “ತಲೆ ಒಡೆಯುವುದು” ಎಂದರೆ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ರೂಪಿಸಿದ ಜೋಕುಮಾರನ ಮೂರ್ತಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಒಡೆಯುವ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಜನಪದ ಆಚರಣೆ. ಇದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ವಿಧಿಯಲ್ಲ. ಈ ಅಂತಿಮ ವಿಧಾನದ ರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರ ಅರ್ಥವು ಪ್ರದೇಶಾನುಸಾರ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಊರಿನ ಹೊರಭಾಗಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದು ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಅಂತಿಮ ವಿಧಿ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವರ ಹಿಪ್ಪರಗಿ ಭಾಗದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವಾಗ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಿರಿಯರು ಅನುಸರಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು ಅಗತ್ಯ.
ಕೃಷಿ ಬದುಕಿನೊಂದಿಗೆ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧ
ಜೋಕುಮಾರ ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿಯೂ ಕೃಷಿ ಬದುಕಿನ ಛಾಯೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿ, ಬೇವಿನ ಎಲೆ, ದವಸ-ಧಾನ್ಯ, ಮಳೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಹಾಡು-ಇವೆಲ್ಲವೂ ರೈತನ ಬದುಕಿನೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ.
ದೇವರ ಹಿಪ್ಪರಗಿ ತಾಲೂಕಿನ ಕೃಷಿ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮಳೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳ ಬರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತೋರಿಸಿದೆ. 2026ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ನಲ್ಲಿ ದೇವರ ಹಿಪ್ಪರಗಿ ತಾಲೂಕನ್ನು ಬರಪೀಡಿತ ತಾಲೂಕು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವರದಿಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ಜೋಕುಮಾರ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುವ “ಮಳೆ ಬರಲಿ, ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯಲಿ” ಎಂಬ ಹಾರೈಕೆ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲ; ಈ ಭಾಗದ ರೈತನ ಬದುಕಿನ ನೈಜ ಆಶಯವೂ ಹೌದು.
ಒಂದು ಆಚರಣೆ; ಹಲವು ಸಮುದಾಯಗಳ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಕೊಂಡಿ
ಜೋಕುಮಾರ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಮುದಾಯಗಳ ಪಾತ್ರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿವೆ.
ತಳವಾರ ಮಹಿಳೆಯರ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಜೋಕುಮಾರನ ಬುಟ್ಟಿ;
ರೈತನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದವಸ-ಧಾನ್ಯದ ಬಾಗೀನ;
ಮಹಿಳೆಯರ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ಪದಗಳು.
ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಮಾಜದ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಉಳಿಯಬೇಕಾದ ಜನಪದ ಪರಂಪರೆ
ಆಧುನಿಕ ಜೀವನಶೈಲಿಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಚರಣೆಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜೋಕುಮಾರನಂತಹ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಉಳಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.
ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಳವಾರ ಸಮಾಜದ ಹಿರಿಯ ಮಹಿಳೆಯರಿಂದ ಜೋಕುಮಾರನ ಹಾಡುಗಳು, ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ಜನಪದ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಬಹುದು. ಶಾಲಾ- ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಪದ ಆಚರಣೆಗಳ ಕುರಿತು ಅರಿವು ಮೂಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.
ಮಣ್ಣಿನ ಜೋಕುಮಾರ; ಮಣ್ಣಿನ ರೈತನ ಆಶಾಭಾವನೆ
ದೇವರ ಹಿಪ್ಪರಗಿ-ನಾಲತವಾಡ-ತಾಂಬಾ ಭಾಗದ ಜೋಕುಮಾರ ಆಚರಣೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಹಬ್ಬವಲ್ಲ. ಅದು ಈ ನೆಲದ ರೈತನ ಮಳೆಯ ನಿರೀಕ್ಷೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪಾತ್ರ, ತಳವಾರ ಸಮಾಜದ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನಪದ ಬದುಕಿನ ಜೀವಂತ ದಾಖಲೆ.
ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ಜೋಕುಮಾರ, ಬೇವಿನ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಸಿಂಗಾರಗೊಳ್ಳುವ ಬುಟ್ಟಿ, ತಳವಾರ ಮಹಿಳೆಯರ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಳಗುವ ಜಾನಪದ ಪದ, ಮನೆ-ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವ ದವಸ-ಧಾನ್ಯ-ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ದೇವರ ಹಿಪ್ಪರಗಿಯ ಮಣ್ಣಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೂಪ ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಮಳೆ ಬರಲಿ…
ಭೂತಾಯಿ ಹಸಿರಾಗಲಿ…
ರೈತನ ಮನೆ ತುಂಬಲಿ…
ಜೋಕುಮಾರನ ಜನಪದ ಪರಂಪರೆ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಉಳಿಯಲಿ..
-ಈರನಗೌಡ ಕೆ ಪಾಟೀಲ್, ಉಪನ್ಯಾಸಕರು, ಎಂ.ಎಸ್.ಇರಾಣಿ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, ಕಲಬುರ್ಗಿ